Bu kitap, çoktan yazılıp, çoktan yayımlanması gereken bir kitaptır. Müzik, resim, mimari, edebiyat, sanatın her dalında önemli sanatçılar çıkarmış bir halkın resim alanındaki gelmiş geçmiş sanatçılarını, bir araya getiren Mayda Saris'in bu kitabı bir gönül borcunu ödüyor. Bir bölümü kıyıda köşede kalmış, adları unutulmuş, önemsenmemiş, büyük küçük, sayısız Ermeni ressam, Türkiye'de ilk kez yayımlanan böylesi bir kitapta, gözlerimize Ermeni resim sanatının zenginliğini sunuyor. Bu kitabın Türkçe yazılmış ve Türkiye'de yayımlanmış olmasının, kanımca apayrı bir anlamı var. Osmanlı toplumunda, Hıristiyan olmaları nedeniyle İslamın resim yasağından "sıyıran" Ermeniler, içinde yaşadıkları kapalı topluma karşın, müzikte de, resimde de bir sanat etkinliği yaratmayı ve bu ülkenin sanatına, kültürüne katkıda bulunmayı başarmışlardır. Osmanlı ülkesindeki ilk yağlıboya resimler, yanılmıyorsam, Kapadokyalı Manas ailesinden, Parseh Manas ile Rafael Manas'ın fırçasından çıkmadır. İtalya'da resim eğitimi alan Rafael Manas, 18. yüzyılda, Sultan Mahmud ve III. Mustafa dönemlerinde Saray ressamlığı yaptı ve bugün bizleri şaşırtan portrelere, kadın ve erkek figürlerine imza attı. 19. yüzyıl İstanbul ressamları arasında yer alan, Zakaryan'ın, Civanyan'ın, Çıracıyan'ın, Haliç, Boğaziçi, Fenerbahçe, Beykoz resimleri, görsel değerlerinin ötesinde birer belge değeri taşır. Osmanlı'nın 19. yüzyıldaki Rönesans figürü Osman Hamdi Bey'in sağ kolu Yervant Oskan Efendi, bu ülkedeki ilk yontuculardan biri, belki de birincisiydi. Azınlık sözcüğünden hoşlanmam. Çoğunluk sözcüğünden ise hiç hoşlanmam. Ermeni soyundan insanlar, bu topraklarda, yüzyıllar boyunca, tüm soy, din ve mezhepten insanlarla birlikte yaşadılar. Ürettiler, yarattılar, paylaştılar. (Unutmayın ki yalnız sanat alanında değil, Türk dili konusunda da çok önemli incelemeleri, Türkiye'nin deniz ve tatlısu balıklarıyla ilgili, bugün hala aşılamamış araştırma ve yorumu Ermeni yurttaşlarımıza borçluyuz)... Ferit Edgü

---