Bu incelememizin esas gayesi, Müslümanların İslam öncesinden aktardıkları ve bilahare akli ilimler dedikleri riyazi ve tabii ilimlerin medreselerde nasıl okutulduğunu tespit etmektir. İlk önceleri, İslam öncesi kaynaklardan alındığı için "ullimü'l-evail" yani "öncekilerin ilimleri" veya İslam geleneği dışından geldiği için "el-ullimü'd-dahile" yani "yabancıların ilimleri" diye tarif edilen bu ilimler, asırlar boyu Müslüman âlimlerin elinde tercüme, düzeltme, inceleme ve geliştirme ameliyelerine uğramış ve sonunda birçokları için "başkasına ait ilimler" olmaktan çıkıp "akli ilimler" adıyla bilinmeye başlamış yani herkesin -veya daha doğrusu akıl melekesine sahip olan herkesin- ilmi olmuştur. İslam medeniyetine ait bir kurum olan medresede eğitimin ilk safhasında dine ait ilimlerin okutulmuş olmasını tabii bir netice olarak görmek lazım gelir. Zaman içinde yabancılara ait ilimlerin de Müslümanlar tarafından benimsenmesi, bu ilimlerin medrese eğitimine dercedilmesine yol açmıştır. Bu makale, yıllardan beri İslam medeniyetinde bilimin kurumlaşmasıyla ilgili yürüttüğümüz geniş kapsamlı bir çalışmanın bir kısmını teşkil etmektedir. Burada Osmanlı öncesinde ve XVI. yüzyıla kadar Osmanlı döneminde, bugünkü Türkiye coğrafyasında yer alan medreselerde, bu bilimlerin eğitiminin şahsi seviyedeki hoca-öğrenci münasebetinden kurumlaşmış bir modele dönüşümünü ele alacağız. Bu dönemde bilimin kurumlaşması süreci İslam medeniyetinin ve İslam bilim tarihinin en ilgi çekici ve en karmaşık konularından birini teşkil etmektedir. İslam ve İslam kültürü bugünkü Türkiye'nin büyük bir bölümünü teşkil eden Küçük Asya'ya hicretin ilk yüzyılı içinde nüfuz etmiştir.

---