Bütün değerler ve değerlendirmeler izafidir. Yeni şeyleri tanıyanlar değerlendirme yapmak için ister istemez mukayeseye başvururlar. Şimdi gördüğü ile hatırındaki resimler arasında mesafe ne kadar büyükse yeni gördükleri hakkındaki "iyi" veya "kötü", "daha iyi" veya "daha az iyi" gibi değerlendirmeler o kadar kesin olur. Böyle davranmak bizim tabiatımızda vardır ve kolay kolay inkâr edilemeyecek bir alışkanlık olmuştur. Yine de bu mukayeseli değerlendirmenin yanlışlığa sebep olacağı, hatta meseleyi doğru bir şekilde anlamaya başından mani olacağı durumlar vardır. Bugün, evvelce Türk devletinin sadece bir parçasıyken bugün Türkiye'yi temsil etmek için Anadolu'ya gidenler, şayet deniz yolculuğu yapmıyorlarsa önce Balkanlardan, yani evvelce Türklere ait olan ve bugün Avrupalılaşma yolunun yarısını kat etmiş olan memleketlerden geçerler ve önce umumi hayat tarzıyla Türklerden ziyade Avrupalı bir şehir olan ve dahili ve harici kaderi için dünya harbiyle birlikte henüz son bulmamış olan bir mücadelenin başladığı bir şehre, İstanbul'a gelirler. Bu gezginlerden Anadolu'ya gelenler büyük şehir havasındaki Pera'yı ve gelişmekte olan Sırp, Bulgar veya Romen sanayi bölgelerini düşündükleri zaman Anadolu hakkında hemen aşağı gören bir karara varırlar, çünkü Avrupa ile kıyaslandığı zaman içinden geçtiği o bölgeler şimdi karşı karşıya olduğu Türk topraklarından çok daha gelişmişlerdir. Fakat Küçük Asya'yı gezen Avrupalıların çoğunluğu ve Türkler ve Anadolu hakkındaki kararı bu şekilde vermişlerdir ve bu değerlendirmelerin sonucu Türklerle ilgili meselelerde Avrupa'nın genel görüşünü belirleyen unsur olmuştur. Bu şekilde meydana gelen değerlendirmeler İstanbul' da, geriye dönen Anadolu gezginini Avrupa'nın tanıdık bir vahası gibi gürültülü sokaklarına ve otellerine kabul eden Avrupa'ya benzer Pera' da izlerini muhakkak istisnasız olarak bırakmışlardır. "Geri kalmış" Anadolu'ya hiç gitmemiş olan ve hiç gitmeyi düşünmeyen binlerce İstanbullu ve Perot2 Müslüman Türklerle ilgili meselelerde uzun yıllar boyunca dogma halinde katılaşan bir görüş oluşturmak için Türkiye'yi Avrupa'nın,

---